Giriş
Ceza hukuku sistemimizde, işlenen suç nedeniyle verilen mahkûmiyet kararları sadece hapis veya adli para cezası ile sınırlı değildir. Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesinde düzenlenen belirli haklardan yoksun bırakılma yaptırımları, mahkûmiyetin doğal sonucu olarak karşımıza çıkar. Bu hak mahrumiyetleri arasında; seçme ve seçilme hakkı, velayet hakkı, kamu görevine girme yasağı gibi pek çok temel hak ve özgürlük bulunmaktadır. Ancak, memnu hakların iadesi kurumu ile kişi, belirli şartların sağlanması hâlinde bu haklarına tekrar kavuşabilmektedir.
TCK 53:
1) Kişi, kasten işlemiş olduğu suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak;
a) Sürekli, süreli veya geçici bir kamu görevinin üstlenilmesinden; bu kapsamda, Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeliğinden veya Devlet, il, belediye, köy veya bunların denetim ve gözetimi altında bulunan kurum ve kuruluşlarca verilen, atamaya veya seçime tabi bütün memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilmekten,
b) Seçme ve seçilme ehliyetinden,
c) Velayet hakkından; vesayet veya kayyımlığa ait bir hizmette bulunmaktan,
d) Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti tüzel kişiliklerinin yöneticisi veya denetçisi olmaktan,
e) Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tabi bir meslek veya sanatı, kendi sorumluluğu altında serbest meslek erbabı veya tacir olarak icra etmekten,
Yoksun bırakılır.
(2) Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.
(3) Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanmaz. Mahkûm olduğu hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlü hakkında birinci fıkranın (e) bendinde söz konusu edilen hak yoksunluğunun uygulanmamasına karar verilebilir.
(4) Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında birinci fıkra hükmü uygulanmaz.
(5) Birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla hapis cezasına mahkûmiyet halinde, ayrıca, cezanın infazından sonra işlemek üzere, hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Bu hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlar dolayısıyla sadece adlî para cezasına mahkûmiyet halinde, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar bu hak ve yetkinin kullanılmasının yasaklanmasına karar verilir. Hükmün kesinleşmesiyle icraya konan yasaklama ile ilgili süre, adlî para cezasının tamamen infazından itibaren işlemeye başlar.
(6) Belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyet halinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere, bu meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer ve süre, cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar.
TCK 53’te Düzenlenen Hak Yoksunlukları
Türk Ceza Kanunu’nun 53. maddesine göre, mahkûmiyet halinde kişi:
- Kamu hizmetlerinden yasaklanabilir,
- Seçme ve seçilme hakkını kaybedebilir,
- Velayet, vesayet ve nafaka gibi aile hukukuna ilişkin hakları kullanamaz,
- Dernek, vakıf veya siyasi partilerde görev alamaz.
Bu hak yoksunlukları, cezanın infazı tamamlandıktan sonra dahi devam edebilir. İşte tam bu noktada memnu hakların iadesi kurumu devreye girmektedir.
Memnu Hakların İadesi Nedir?
Memnu hakların iadesi, mahkûmiyet nedeniyle kaybedilen hakların, mahkeme kararı ile yeniden kazanılmasıdır. Bir başka deyişle, mahkeme kararı ile kişinin siyasi, medeni ve sosyal haklarını kullanabilmesinin önündeki engel kaldırılır.
Bu kurum, hukuki rehabilitasyon amacı taşımakta olup, kişinin topluma yeniden kazandırılmasını hedefler.
Memnu Hakların İadesi Şartları
Memnu hakların iadesi için şu şartların varlığı aranır:
- Ceza infazının tamamlanmış olması – Hapis cezası veya adli para cezası tamamen infaz edilmelidir.
- İyi hal şartı – Kişinin cezasını tamamladıktan sonra en az 3 yıl boyunca yeni bir suç işlememesi gerekir.
- Mahkeme kararı – Memnu hakların iadesi, mahkeme kararı ile gerçekleşir. Kişi, infazın tamamlandığı yer mahkemesine başvurur.
Başvuru Süreci
Memnu hakların iadesi talebi için kişi veya vekili dilekçe ile mahkemeye başvurur. Başvuruda; cezanın infazının tamamlandığına dair belgeler, sabıka kaydı ve iyi hal belgeleri sunulmalıdır.
Başvurunun kabul edilmesi hâlinde mahkeme, kararın kesinleşmesiyle birlikte kişinin memnu haklarını iade eder.
Yargıtay Kararları Işığında Değerlendirme
Yargıtay uygulamalarında, memnu hakların iadesi kararlarının bireysel değerlendirmeye tabi tutulduğu görülmektedir. Kişinin sabıka geçmişi, toplumsal uyumu ve iyi hali dikkate alınarak, hakların iadesi yönünde karar verilmektedir.
Örneğin; Yargıtay, cezasını infaz ettikten sonra uzun süre suç işlemeyen ve toplumda olumsuz bir izlenim bırakmayan kişilerin taleplerini kabul etmektedir.
Sonuç
Memnu hakların iadesi, ceza hukukumuzda bireyin topluma kazandırılması açısından önemli bir kurumdur. Suç işleyen kişinin hayatı boyunca hak mahrumiyeti yaşaması adalet duygusunu zedeleyeceğinden, bu kurum bireyin yeniden topluma entegrasyonunu sağlar.
Eğer siz de mahkûmiyet sonrası memnu haklarınızı geri kazanmak istiyorsanız, bir ceza avukatı aracılığıyla hukuki süreci başlatabilirsiniz.
Anahtar Kelimeler: Memnu hakların iadesi, ceza, avukat, ağır ceza avukatı, İstanbul
