Giriş
Ceza muhakemesinde tutuklama, kişinin özgürlüğünü geçici olarak sınırlandıran en ağır koruma tedbirlerinden biridir. Anayasa ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) uyarınca tutuklama ancak belirli şartların varlığı halinde uygulanabilir. Uygulamada ise birçok kişi hakkında soruşturma veya kovuşturma aşamasında tutuklama kararı verilmekte, bu kararın hukuka uygun olup olmadığı sıkça tartışılmaktadır.
Bu nedenle “Tutuklama kararı nedir?”, “Hangi durumlarda tutuklama kararı verilebilir?”, “Tutuklama kararına nasıl itiraz edilir?” ve “Tutukluluk ne kadar sürebilir?” soruları hem şüpheliler hem de yakınları tarafından sıklıkla araştırılmaktadır.
Daha önce tutuklamayla ilgili ayrıntılı makale yazmıştık. Bu makalede de tutuklama kurumunun hukuki dayanakları, şartları, itiraz usulleri ve Yargıtay uygulamaları ayrıntılı olarak incelenecektir.
Tutuklama Nedir?
Tutuklama, hakkında kuvvetli suç şüphesi bulunan kişinin, yargılama sürecinin sağlıklı yürütülmesini temin etmek amacıyla hakim kararıyla özgürlüğünden geçici olarak yoksun bırakılmasıdır.
Tutuklama bir ceza değildir. Kişi hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmamaktadır. Bu nedenle tutuklama tedbiri istisnai niteliktedir ve ancak zorunlu hallerde uygulanmalıdır.
CMK’nın temel yaklaşımı özgürlüğün korunması, tutuklamanın ise son çare olmasıdır.
Tutuklama Kararının Şartları Nelerdir?
CMK m. 100 uyarınca tutuklama kararı verilebilmesi için iki temel şartın birlikte bulunması gerekir.
1. Kuvvetli Suç Şüphesinin Bulunması
Dosyada bulunan delillerin, kişinin suçu işlemiş olabileceğine ilişkin kuvvetli bir kanaat oluşturması gerekir.
Basit şüphe veya soyut iddialar tutuklama için yeterli değildir.
2. Tutuklama Nedenlerinden Birinin Bulunması
Aşağıdaki hallerden en az birinin bulunması gerekir:
- Kaçma şüphesi
- Kaçacağına ilişkin somut olguların bulunması
- Delilleri yok etme ihtimali
- Tanık veya mağdur üzerinde baskı kurma ihtimali
- Delilleri değiştirme veya gizleme tehlikesi
Bu nedenler somut olayla ilişkilendirilmeli ve kararda açıkça gösterilmelidir.
Katalog Suçlar Nelerdir?
CMK m.100/3’te sayılan bazı suçlar bakımından tutuklama nedeninin varlığı karine olarak kabul edilmektedir.
Bunlardan bazıları:
- Kasten öldürme
- İşkence
- Cinsel saldırı
- Çocukların cinsel istismarı
- Uyuşturucu ticareti
- Yağma
- Silahlı örgüt suçları
- Devletin güvenliğine karşı suçlar
Ancak katalog suçlarda dahi hakim, her somut olayın özelliklerini değerlendirmek zorundadır.
Tutuklama Kararını Kim Verir?
- Soruşturma aşamasında tutuklama kararı Sulh Ceza Hakimliği tarafından verilir.
- Kovuşturma aşamasında ise davaya bakan mahkeme tutuklama kararı verebilir.
- Cumhuriyet savcısı doğrudan tutuklama kararı veremez.
Tutuklama Kararına Nasıl İtiraz Edilir?
Tutuklama kararına karşı itiraz hakkı bulunmaktadır.
CMK m.101 ve devamı hükümlerine göre;
- Şüpheli
- Sanık
- Müdafii
- Kanuni temsilci
itiraz yoluna başvurabilir.
İtiraz Süresi
Tutuklama kararının öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde itiraz edilmelidir.
İtiraz Nereye Yapılır?
Kararı veren hakimliğe veya mahkemeye verilecek dilekçe ile başvuru yapılır. Dosya inceleme için nöbetçi veya görevli üst mercie gönderilir.
Tutuklamaya İtiraz Dilekçesinde Neler Yer Almalıdır?
Başarılı bir itiraz dilekçesinde;
- Kuvvetli suç şüphesinin bulunmadığı,
- Kaçma şüphesinin olmadığı,
- Delillerin büyük ölçüde toplandığı,
- Sabit ikametgâh bulunduğu,
- Adli kontrol tedbirinin yeterli olacağı,
ayrıntılı şekilde açıklanmalıdır. Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları da dilekçede gösterilmelidir.
Adli Kontrol Tutuklamaya Alternatif midir?
Evet. CMK m.109 uyarınca adli kontrol tedbiri uygulanabiliyorsa tutuklama son çare olarak düşünülmelidir.
Adli kontrol tedbirleri arasında:
- Yurt dışına çıkış yasağı
- Belirli günlerde imza yükümlülüğü
- Güvence bedeli yatırılması
- Belirli yerlere gitmeme
gibi yükümlülükler bulunmaktadır.
Tutukluluk Süresi Ne Kadardır?
Tutuklama süresi suçun niteliğine göre değişmektedir.
Ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren suçlarda tutukluluk süresi daha uzun olabilir.
Ancak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi kararlarında makul sürede yargılama ilkesi özellikle vurgulanmaktadır.
Gereksiz yere uzayan tutukluluk halleri kişi özgürlüğü hakkının ihlali sonucunu doğurabilir.
Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Uygulaması
Yüksek mahkemeler tutuklamanın istisnai bir koruma tedbiri olduğunu sürekli olarak vurgulamaktadır.
Kararlarda özellikle şu hususlar öne çıkmaktadır:
- Tutuklama gerekçeleri somut olmalıdır.
- Şablon ifadeler yeterli değildir.
- Kaçma şüphesi somut olgularla desteklenmelidir.
- Adli kontrolün neden yetersiz kaldığı açıklanmalıdır.
- Uzun tutukluluk tek başına hak ihlali oluşturabilir.
Tutuklama Nedeniyle Tazminat Talep Edilebilir mi?
Bazı durumlarda evet.
CMK m.141 ve devamı hükümleri uyarınca;
- Haksız tutuklama,
- Kanuna aykırı gözaltı,
- Beraatle sonuçlanan bazı yargılamalar,
nedeniyle devlet aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılması mümkündür.
Sıkça Sorulan Sorular
1. Tutuklama kararı hemen uygulanır mı?
Evet. Hakim tarafından verilen tutuklama kararı, kararın açıklanmasının ardından derhal uygulanır ve kişi ceza infaz kurumuna gönderilir.
2. Tutuklama kararına kaç gün içinde itiraz edilebilir?
Tutuklama kararının öğrenilmesinden itibaren 7 gün içinde itiraz edilmesi gerekir.
3. Tutuklama kararına kimler itiraz edebilir?
Şüpheli, sanık, müdafii (avukat) ve kanuni temsilci tutuklama kararına itiraz etme hakkına sahiptir.
4. Tutuklama ile gözaltı arasındaki fark nedir?
Gözaltı, soruşturma aşamasında savcılık talimatıyla uygulanan geçici bir koruma tedbiridir. Tutuklama ise hakim kararıyla verilen ve daha ağır sonuçlar doğuran bir koruma tedbiridir.
5. Adli kontrol varken tutuklama kararı verilebilir mi?
Hakim, adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalacağını değerlendirirse tutuklama kararı verebilir. Ancak tutuklama son çare olarak uygulanmalıdır.
6. Tutuklu kişi ne zaman tahliye edilir?
Tutuklama nedenlerinin ortadan kalkması, delillerin toplanması veya adli kontrolün yeterli görülmesi halinde mahkeme ya da hakimlik tahliye kararı verebilir.
7. Tutukluluk süresi sınırsız mıdır?
Hayır. Tutukluluk belirli yasal sınırlar içinde uygulanmalı ve makul süreyi aşmamalıdır. Aksi durumda kişi özgürlüğü hakkının ihlali gündeme gelebilir.
8. Tutuklama kararı kaldırılırsa kişi serbest kalır mı?
Evet. İtirazın kabul edilmesi veya tahliye kararı verilmesi halinde kişi serbest bırakılır. Gerekli görülürse adli kontrol tedbirleri uygulanabilir.
9. Haksız tutuklanan kişi tazminat alabilir mi?
Kanunda belirtilen şartların oluşması halinde haksız veya hukuka aykırı tutuklama nedeniyle devlete karşı maddi ve manevi tazminat talebinde bulunulabilir.
10. Tutuklama kararına karşı Anayasa Mahkemesine başvurulabilir mi?
Olağan kanun yolları tüketildikten sonra kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Sonuç
Tutuklama, ceza muhakemesinde başvurulabilecek en ağır koruma tedbiridir. Bu nedenle ancak kuvvetli suç şüphesi ve somut tutuklama nedenlerinin birlikte bulunması halinde uygulanmalıdır. Tutuklama kararı verilen kişiler ve müdafileri, yasal süre içerisinde itiraz haklarını kullanmalı; gerekli durumlarda adli kontrol tedbirlerinin uygulanmasını talep etmelidir.
Her somut olayın kendine özgü özellikleri bulunduğundan, tutuklama kararıyla karşılaşan kişilerin bir ceza avukatından hukuki destek almaları hak kayıplarının önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Uzman bir ceza avukatının süreci yönetmesinde kişiler mutlak surette fayda sağlayacaktır.
